در نظر گرفتن شرایط جایگاه، مدیریت پرورش و بهداشت در کنار آسایش دام به همراه داشتن خوراک ایده آل و مناسب با توجه به قیمت و فراوانی نهاده ها موجب پرورش مناسب گوساله ها می شود به عبارت دیگر موارد مذکور اجزای موفقیت پرورش گوساله می باشند. کارشناسی که خوراک گوساله را فرمول نویسی می کند بایستی آگاهی لازم از فیزیولوژی دستگاه گوارش، بیوشیمی و علم تغذیه در کنار تجربه داشته باشد تا خوراکی مناسب با قیمت تمام شده ارزان و در عین حال بیشترین بهره وری به لحاظ ضریب تبدیل غذایی و راندمان غذایی را برای دامدار داشته باشد.
بدین منظور مطالب اصول علمی و عملی تغذیه گوساله های شیری به صورت خلاصه و کاربردی خدمتتان ارائه شده است:
اولین نکته که در تغذیه گوساله شیری باید مد نظر قرار دهید سیستم گوارشی دام است که در مراحل آغازین زندگی از شکمبه خود خیلی استفاده نمی کند (شیردان معده اصلی می باشد) و در مراحل بعدی زندگی شکمبه (با از شیر گیری و تغذیه خوراک دام کم کم شکمبه توسعه یافته) نقش مهم خود را ایفا خواهد کرد.
-
کنسانتره گاو شیری سوپر تولید ویژه -
کنسانتره گاو شیری سوپر تولید -
کنسانتره گاو شیری متوسط تولید
مراحل تغذیه گوساله شیری:
- در بدو تولد وابستگی کامل به خوراک مایع دارد.
- مرحله انتقال خوراک از مایع به جامد
- دوره کوتاه از شیرگیری
در بدو تولد گوساله ،سریعاً باید آغوز (شیر اول مادر) خورانده شود. آغوز حاوی ایمینوگلوبولین (آنتی بادی )، ویتامین، مواد معدنی و سایر موادی است که برای بقا و زنده ماندن گوساله مورد نیاز می باشد. گوساله در ۲۴ ساعت اول زندگی بشدت نیاز به آغوز (شیر مادر) دارد. معمولاً گاوداری ها بانک آغوز (آغوز یخ زده که در صورت نبود شیر مادر به گوساله تازه متولد شده داده می شود) دارند.
در دوره پرورش برخی از گاوداران از شیر خشک و مخلوط کردن آن با آب به عنوان محصول جایگزین شیراستفاده می کنند.
در اینجا مختصر و کاربردی نکات ضروری استفاده از شیر خشک شرح داده می شود.
استفاده از شیر خشک در تغذیه گوساله شیری
لازم به توضیح است که تجربه پرورش دهندگان نشان می دهد عملکرد گوساله با شیر گاو به مراتب بالاتر از شیر خشک می باشد. اگرچه سابقه استفاده از شیر خشک مربوط به چند دهه می باشد و تنوع زیادی در بازار دارد زمانی که به دلایل مختلف برای گوساله ها نتوان از شیر گاو استفاده کرد مجبور به خوراندن شیر خشک خواهیم شد. نکات کاربردی، مهم و ضروری استفاده از شیرخشک به طور خلاصه به شرح ذیل می باشد:
- ابتدا کیسه های شیر خشک را در محل مناسب و به دور از رطوبت نگهداری کنید.
- دستورالعمل مصرف شیر خشک را دقیق مطالعه کنید.
- شیر خشک را حتما با ترازو وزن کرده و هرگز از پیمانه استفاده نکنید.
- مخلوط کردن شیرخشک با حجم دقیق آب بسیار مهم می باشد. در ظرفی که می خواهید شیر خشک و آب را مخلوط کنید ابتدا آب با دمای ۴۳ درجه سانتی گراد (با دماسنج دقیق اندازه گیری شود) ریخته شود و بعد شیر خشک وزن شده آهسته آهسته به آن اضافی کنید و به خوبی مخلوط کنید( برای خوب مخلوط شدن آب و شیر خشک از همزن هایی که به دریل متصل می شود استفاده کنید) با این کار شیر خشک به ظرف نمی چسبد.
- پس از خوب مخلوط شدن شیر خشک با آب قبل از خوراندن آن به گوساله ها باید دمای آن ۳۸ درجه سانتی گراد باشد (دمای مناسب جهت خوراندن به گوساله ها) در غیر این صورت گوساله اسهال می شوند.
- کلیه ظروف مورد استفاده باید تمیز شسته شوند.
اجزای مواد خوراکی و مغذی برای تغذیه گوساله های شیری مطابق شکل ذیل می باشد:
پروتئین
منبع اصلی پروتئین در شیر کازئین است که ۸۲ درصد کل شیر را شامل می شود. نقش کازئین علاوه بر ارزش بیولوژیکی بالا نقش بی نظیری در لخته شدن شیر به علت توالی اسید های آمینه (اجزا سازنده پروتئین) دارد. فرایند لخته شدن شیر برای گوارش و جذب صحیح شیر در دستگاه گوارش لازم و ضروری می باشد.
در خوراک جامد دام معمولاً کنجاله سویا و یونجه منابع تامین کتتده پروتئین می باشند.
انرژی
یکی از منابع تامین انرژی در تغذیه گوساله های شیری کربوهیدرات اصلی شیر (لاکتوز) و دیگری چربی های موجود در شیر می باشد.
قند لاکتوز به آسانی در دستگاه گوارش گوساله جذب می شود.
چربی موجود در شیر علاوه بر اینکه منبع فشرده انرژی و مکملی برای پروتئین شیر محسوب می شود منبع خیلی خوب انرژی در کنار مصرف بسیار محدود کربوهیدرات شیر(لاکتوز) می باشد.
در خوراک دام معمولاً از غلات (مثل جو و ذرت) به عنوان منبع کربوهیدرات استفاده می شود و از پودر چربی، ضایعات روغن نارگیل، روغن بادام زمینی و غیره به عنوان منبع چربی استفاده می شود.
فیبر
فیبر موجود در خوراک باعث تحریک ترشح بزاق در حین جویدن غذا می شود. بزاق حاوی اوره، مواد معدنی از قبیل سدیم بی کربنات و غیره می باشد که عمل هضم خوراک را تسهیل می بخشد. به علاوه به رشد و نمو طبیعی میکروبی شکمبه کمک می کند. معمولاً منبع فیبر در خوراک دام ازعلوفه هایی نظیر کاه، باگاس وغیره تأمین می شود.
ویتامین ها و مواد معدنی
گوساله های متولد شده به ویتامین های آ، د۳،ای و ب کمپلکس نیاز دارند.
مواد معدنی مورد نیاز گوساله ها کلسیم و فسفر(رشد استخوان ها، فعالیت ماهیچه ها و متابولیسم انرژِی)،منیزیم، سدیم و پتاسیم می باشد. از علائم کمبود کلسیم و فسفر می توان به رشد کند، بی اشتهایی و ضعیف شدن دام اشاره کرد.
اهمیت آب در تغذیه گوساله شیری
برای پرورش گوساله لازم و ضروری است و باید به صورت تمیز و تازه در اختیار گوساله قرار گیرد. برای داشتن ضریب تبدیل و راندمان غذایی مناسب در پرورش گوساله های شیری، به ازاء هر کیلوگرم کنسانتره باید ۴ لیتر آب مصرف شود. به محض شروع خوراک جامد باید آب در اختیار دام قرار گیرد این کار باعث می شود مصرف خوراک افزایش یافته و سن از شیر گیری کاهش یابد.
جدول ذیل راهنمای کلی تغذیه ای گوساله های شیری از بدو تولد تا زمان از شیرگیری می باشد.
| روز | نوع شیر | مقدار شیر روزانه | تعداد دفعات روزانه | استارتر | علوفه | آب | توضیحات |
| اول و دوم | آغوز | حداقل ۴ لیتر | ۲ (هر ۱۲ ساعت ۲ کیلوگرم) | × | × | × | هدف اصلی وادار شدن گوساله به خوردن آغوز است.+ |
| ۳-۵ | شیر | حداقل ۱۰ درصد وزن بدن گوساله | ۲ (هر ۱۲ ساعت) | × | × | × | |
| ۶-۱۰ | شیر | حداقل ۱۰ درصد وزن بدن گوساله | ۲ (هر ۱۲ ساعت) | به صورت آزاد در دسترس گوساله باشد.ü | × | به صورت آزاد در دسترس گوساله باشد. | باید همیشه استارتر و آب در اختیار گوساله باشد. |
| ۱۱-۲۰ | شیر | حداقل ۱۰ درصد وزن بدن گوساله | ۲ (هر ۱۲ ساعت) | ۹۵ درصد* | ۵ درصد* | به صورت آزاد در دسترس گوساله باشد. | باید علوفه و استارتر به نسبت ذکر شده مخلوط گردد. |
| ۲۱-۵۰ | شیر | حداقل ۱۰ درصد وزن بدن گوساله | ۲ (هر ۱۲ ساعت) | ۹۰ درصد | ۱۰ درصد | به صورت آزاد در دسترس گوساله باشد. | باید علوفه و استارتر به نسبت ذکر شده مخلوط گردد.* |
| ۵۱-۸۲ | شیر | حداقل ۱۰ درصد وزن بدن گوساله | ۱ (هر ۲۴ ساعت) | ۸۵ درصد | ۱۵ | به صورت آزاد در دسترس گوساله باشد. | باید علوفه و استارتر به نسبت ذکر شده مخلوط گردد.* |
| ۸۲-۹۰ | × | × | × | ۸۰ درصد | ۲۰ درصد | به صورت آزاد در دسترس گوساله باشد. | باید علوفه و استارتر به نسبت ذکر شده مخلوط گردد.* |
+ بهتر است دفعه اول به اندازه توان گوساله آغوز خورانده شود.
× در اختیار گوساله قرار نگیرد.
ü تا انتهای دوره خوراک باید به صورت آزاد در اختیار گوساله قرار گیرد. با گذشت زمان اندک اندک علوفه به نسبت های مختلف ( از ۵ درصد تا نهایت ۲۰ درصد) به استارتر اضافه می گردد.
* بهتر است از یونجه خشک استفاده شود اما می توان نصف درصد مذکور را کاه و مابقی از یونجه خشک به صورت مخلوط در استارتر استفاده شود.
راهنمای کاربردی اجرای برنامه تغذیه گوساله شیری
برنامه تغذیه زمانی نتیجه می‌دهد که مقدار خوراک ارائه‌شده با خوراک مصرف‌شده اشتباه گرفته نشود. گوساله‌ای که شیر خود را کامل نمی‌نوشد، استارتر را پس می‌زند یا رشدش متوقف شده است، با افزایش عدد جیره روی کاغذ اصلاح نمی‌شود. برای استفاده عملی از نکات و جدول بالا، باید دریافت آغوز، مصرف واقعی شیر و خوراک خشک، دسترسی به آب و وضعیت سلامت هر گوساله در کنار هم بررسی شوند.
نکات تکمیلی برای استفاده از جدول تغذیه بالا
جدول بالا یک الگوی سن‌محور برای مرور مراحل تغذیه است؛ مقدار شیر و زمان تغییر برنامه باید با وزن گوساله، انرژی خوراک، شرایط محیط و هدف رشد تنظیم شود. مقدار ثابت یا درصدی از وزن بدن، بدون توجه به این عوامل، برای همه گوساله‌ها کافی نیست. در برنامه‌های با شیر بیشتر، مسیر افزایش مصرف استارتر و کاهش تدریجی شیر نیز باید از ابتدا مشخص باشد. [۱]
آب را از روز تولد در دسترس قرار دهید
در خواندن جدول بالا، علامت «×» در ستون آب روزهای نخست را نباید دستور محدود کردن آب دانست. توصیه تکمیلی برای اجرا، دسترسی به آب تازه و تمیز از روز تولد، در کنار شیر یا جایگزین شیر است. آب موجود در شیر جای آب آشامیدنی آزاد را نمی‌گیرد. [۲]
عدد ثابتی مانند نسبت آب به کنسانتره، سقف مصرف آب نیست. در گرما یا هنگام اسهال، نیاز تغییر می‌کند. ظرف آب باید همیشه قابل دسترس باشد و خوراک، مدفوع و بستر وارد آن نشوند؛ خیس شدن بستر اطراف ظرف نیز باید کنترل شود. [۲]
مدیریت آغوز را با زمان و کیفیت ثبت کنید
صرف نوشتن «آغوز داده شد» کافی نیست؛ زمان اولین وعده و مقدار مصرف باید ثبت شود. اولین وعده بهتر است در دو ساعت نخست پس از تولد داده شود و برای زایش شبانه نیز آغوز ذخیره و وسایل آماده وجود داشته باشد. پاکیزگی جمع‌آوری و نگهداری آغوز به اندازه سرعت خوراندن آن اهمیت دارد. [۳]
ظاهر آغوز جای سنجش کیفیت را نمی‌گیرد
غلظت ظاهری و رنگ آغوز برای قضاوت درباره کیفیت آن کافی نیست. رفرکتومتر بریکس ابزار ساده‌ای برای غربالگری در مزرعه است؛ مقدار حدود ۲۲ درصد و بالاتر معمولاً نشانه آغوز باکیفیت محسوب می‌شود. این عدد، کیفیت آغوز را نشان می‌دهد و به‌تنهایی ثابت نمی‌کند انتقال ایمنی به گوساله موفق بوده است. ارزیابی نتیجه برنامه آغوز با شاخص‌های مناسب و نظر دامپزشک انجام می‌شود. [۴]
شیر کامل یا جایگزین شیر را چگونه انتخاب کنیم
برتری خوراک مایع را فقط از نام «شیر گاو» یا «شیر خشک» نمی‌توان نتیجه گرفت. کیفیت مواد اولیه، ترکیب غذایی، یکنواختی آماده‌سازی و سلامت شیر تعیین‌کننده‌اند. جایگزین شیر مناسب با مخلوط‌سازی درست می‌تواند بخشی از یک برنامه منظم باشد؛ شیر کامل نیز باید از دام سالم تأمین و به‌درستی نگهداری شود. شیر دام بیمار یا شیر حاوی باقیمانده دارو، راه ساده‌ای برای کاهش هزینه خوراک نیست. [۱]
دقت در آماده‌سازی شیر خشک را به یک روال ثابت تبدیل کنید
برای هر محصول، نسبت پودر و آب، ترتیب مخلوط‌سازی و دمای آماده‌سازی از روی برچسب همان محصول تعیین می‌شود. دمای حل کردن پودر الزاماً همان دمای خوراندن نیست. پودر را وزن کنید، آب را دقیق اندازه بگیرید و دما را با دماسنج بسنجید؛ تغییر شیفت کارکنان نباید غلظت شیر آماده‌شده را تغییر دهد. [۵]
هم زدن بسیار شدید یا طولانی، کف و جدا شدن چربی ایجاد می‌کند. پس از آماده‌سازی، شیر باید یکنواخت و بدون توده پودر باشد. مقدار خورده‌شده و باقیمانده هر وعده نیز ثبت شود. [۵]
سهم کازئین را با پروتئین کل شیر اشتباه نگیریم
برای تفسیر بخش پروتئین مقاله، عدد حدود ۸۲ درصد درباره سهم کازئین از پروتئین شیر است، نه سهم آن از کل وزن شیر. شیر علاوه بر پروتئین، آب، لاکتوز، چربی و مواد معدنی دارد؛ بنابراین این تفاوت در خواندن آنالیز شیر یا مقایسه خوراک‌ها مهم است. [۶]
استارتر گوساله را تازه و به مقدار کم عرضه کنید
خوراک استارتر باید از روزهای نخست در دسترس باشد؛ مصرف اولیه اندک است و به‌تدریج بیشتر می‌شود. پلت یا خوراک با بافت مناسب و خوش‌خوراک انتخاب کنید و از محصول بسیار آردی و غبارآلود دوری کنید. پر کردن بیش از حد ظرف، خوراک مانده و اتلاف را بیشتر می‌کند؛ مقدار کم و تازه عرضه کنید و با افزایش مصرف، مقدار عرضه را بالا ببرید. [۷]
خوراک استارتر باید برای گوساله جوان انتخاب شود. عنوان «کنسانتره گاو شیری» به‌تنهایی دلیل مناسب بودن آن برای گوساله شیرخوار نیست؛ سن مصرف و مشخصات محصول باید بررسی شوند. [۷]
علوفه باید مکمل استارتر باشد
بین رشد فیزیکی شکمبه و رشد پرزهای آن تفاوت وجود دارد. تخمیر خوراک استارتر در رشد پرزهای شکمبه نقش مهمی دارد؛ علوفه به‌تنهایی جای این کارکرد را نمی‌گیرد. نوع و مقدار علوفه باید متناسب با شکل استارتر و کل برنامه تغذیه انتخاب شود تا مصرف خوراک خشک موردنیاز افت نکند. اضافه کردن خودسرانه کاه یا یونجه صرفاً برای پر شدن شکم، معیار تکامل شکمبه نیست. [۸]
شیرگیری را به مصرف واقعی استارتر وابسته کنید
رسیدن به یک سن مشخص یا پایان ردیف جدول، به‌تنهایی مجوز قطع شیر نیست. سلامت، روند رشد و مصرف پایدار استارتر در چند روز متوالی باید بررسی شود. مقدار استارتر موردنیاز برای تصمیم‌گیری به کیفیت و ترکیب خوراک نیز وابسته است؛ یک عدد ثابت را نباید به همه برنامه‌ها تعمیم داد. [۹]
شیر را تدریجی کاهش دهید؛ در بسیاری از برنامه‌ها این انتقال طی ۷ تا ۱۴ روز انجام می‌شود. هم‌زمانی قطع شیر با تغییر جایگاه، جابه‌جایی گروه یا تغییر ناگهانی خوراک، مدیریت این مرحله را دشوار می‌کند. برای گوساله بیمار یا کم‌اشتها، زمان شیرگیری باید دوباره ارزیابی شود. [۹]
افت رشد را زودتر از تغییر جیره شناسایی کنید
ثبت وزن تولد و وزن‌کشی دوره‌ای کمک می‌کند افت رشد پنهان نماند. هنگام کاهش رشد، ابتدا سابقه آغوز، مقدار واقعی خوراک مصرفی و سلامت بررسی شود. در هوای سرد، سهم بیشتری از انرژی صرف حفظ دمای بدن می‌شود؛ بنابراین گوساله ممکن است با دریافت همان خوراک قبلی، رشد کمتری داشته باشد. اصلاح برنامه باید همراه بررسی بستر و آسایش حرارتی باشد. [۱۰]
بهداشت وسایل تغذیه بخشی از برنامه خوراک است
شیر باکیفیت در ظرف آلوده، برنامه تغذیه موفقی ایجاد نمی‌کند. ظرف، سرپستانک و وسایل مخلوط‌سازی باید پس از استفاده تمیز، شسته و کاملاً خشک شوند. وسایل تمیز را روی سطح آلوده قرار ندهید و طوری نگهداری کنید که دوباره با کود و رطوبت تماس پیدا نکنند. تازه بودن خوراک و تمیزی محل عرضه نیز هر روز کنترل شود. [۱۱]
در اسهال گوساله فقط به دمای شیر فکر نکنید
اسهال می‌تواند علت تغذیه‌ای یا عفونی داشته باشد؛ غلظت نامناسب شیر، تغییرات برنامه و آلودگی محیط باید در کنار هم بررسی شوند. نسبت دادن هر اسهال به یک درجه حرارت مشخص، تشخیص را عقب می‌اندازد. بی‌اشتهایی، ضعف و نشانه‌های کم‌آبی نیازمند رسیدگی‌اند. [۱۲]
محلول الکترولیت را نباید خودسرانه جای تمام وعده‌های شیر گذاشت. در بسیاری از موارد، ادامه عرضه شیر همراه با برنامه مناسب آب‌رسانی لازم است؛ مقدار و روش آن با وضعیت گوساله و دستور دامپزشک تعیین می‌شود. [۱۲]
چک‌لیست کوتاه برای هر شیفت تغذیه
پیش از شروع، تمیزی وسایل، کیفیت آب و آماده بودن خوراک را بررسی کنید. هنگام خوراندن، به مقدار واقعی مصرف، مکیدن و باقیمانده شیر توجه کنید. پس از وعده، گوساله‌های کم‌اشتها را مشخص و نتیجه را به مسئول شیفت بعد منتقل کنید. در پایان روز، مصرف استارتر و وضعیت بستر را مرور کنید؛ مشاهده‌های ثبت‌شده برای تصمیم‌گیری مفیدتر از اتکا به حافظه‌اند. [۱۱]
پرسش‌های رایج درباره تغذیه گوساله شیری
آیا شیر جای آب آشامیدنی را می‌گیرد
خیر. آب تازه و تمیز باید از روز تولد در کنار خوراک مایع در دسترس باشد؛ منتظر شروع مصرف زیاد استارتر نمانید. [۲]
آیا همه گوساله‌ها باید در یک سن از شیر گرفته شوند
خیر. تاریخ تولد فقط یکی از اطلاعات برنامه است. سلامت و مصرف پایدار خوراک خشک باید مبنای تصمیم باشند؛ گوساله کم‌اشتها یا بیمار به ارزیابی جداگانه نیاز دارد. [۹]
آیا می‌توان برای صرفه‌جویی شیر خشک را رقیق‌تر کرد
تغییر خودسرانه نسبت پودر و آب، ترکیب خوراک را تغییر می‌دهد. برای کاهش هزینه، کیفیت محصول، اتلاف و برنامه رشد را بررسی کنید و نسبت مخلوط‌سازی درج‌شده روی محصول را مبنا قرار دهید. [۵]
برای بررسی جنبه‌های دیگر پرورش، مقاله اصول جامع مدیریت گوساله از تولد تا از شیرگیری را نیز بخوانید. تمرکز این صفحه بر تغذیه است؛ برنامه بهداشت، جایگاه و پایش گله باید در کنار آن تنظیم شود.
منابع علمی بخش تکمیلی
- AHDB — تغذیه با شیر و جایگزین شیر
- AHDB — آب آشامیدنی گوساله
- Penn State Extension — اهمیت مدیریت آغوز
- Penn State Extension — ابزارهای سنجش کیفیت آغوز
- Penn State Extension — تغذیه گوساله تازه‌متولدشده
- MilkFacts — ترکیب پروتئین شیر
- AHDB — تکامل شکمبه در گوساله
- Merck Veterinary Manual — تغذیه گوساله‌های شیری جوان
- AHDB — شیرگیری موفق گوساله
- University of Minnesota Extension — سلامت پیش از شیرگیری
- University of Minnesota Extension — مراقبت پایه از گوساله سالم
- University of Maryland Extension — بررسی اسهال گوساله
