آشنایی با انواع ورم پستان، عوامل موثر و برنامه ضدعفونی پستان
چکیده و مقدمه
ورم پستان (Mastitis) یکی از پرهزینهترین و شایعترین بیماریهای عفونی در صنعت پرورش گاو شیری در سراسر جهان است که سالانه خسارات اقتصادی بسیار سنگینی را به بهداشت گله، کیفیت و میزان تولید شیر وارد میسازد [۱]. این بیماری ناشی از التهاب غدد پستان است که بهطور عمده توسط میکرواورگانیسمهای بیماریزا ایجاد شده و منجر به تغییرات فیزیکی، شیمیایی و میکروبیولوژی در شیر و همچنین تغییرات بافتی در پستان دام میگردد [۵]. پیشگیری از بروز ورم پستان نیازمند درک عمیق از انواع ورم پستان، شناسایی دقیق عوامل خطرساز و اجرای یک برنامه منظم، هوشمندانه و اصولی برای ضدعفونی پستانها قبل و بعد از شیردوشی است [۳, ۴]. هدف این مقاله تخصصی بررسی جامع طبقهبندی ورم پستان، پاتوژنهای عامل بیماری، عوامل مدیریتی و محیطی موثر بر شیوع آن، و پروتکلهای کامل ضدعفونی سرپستانکها بر اساس معتبرترین منابع علمی بینالمللی میباشد [۱,۲, ۴, ۷].
نکته کلیدی مدیریت گله: کنترل ورم پستان بر پایه اصول سه گانه «شناسایی زودهنگام پاتوژنها»، «ارتقای بهداشت محیط و سالن شیردوشی» و «اجرای منظم ضدعفونی سرپستانکها (Teat Dipping)» استوار است [۱, ۴].
۱. آشنایی با انواع ورم پستان و طبقهبندی بالینی
ورم پستان بر اساس شدت علائم، نشانههای بالینی و نحوه تشخیص به گروههای اصلی زیر تقسیم میشود [۵]:
۱-۱. ورم پستان بالینی (Clinical Mastitis)
ورم پستان بالینی با نشانههای واضح و قابل مشاهده در دام یا شیر همراه است [۵]. این نوع از بیماری شامل تغییرات ظاهری در شیر مانند وجود لخته، خون، چرک، رقیق شدن شیر و تغییر رنگ آن میباشد [۵]. همچنین پستان مبتلا دچار قرمزی، تورم، درد شدید، گرمی و سفتی بافتی میگردد [۵]. در حالات شدیدتر (ورم پستان حاد و فوق حاد)، علائم عمومی نظیر تب بالا، بیاشتهایی، کاهش شدید تولید شیر، افتادگی دام و حتی شوک سپسیس مشاهده میشود [۵, ۶].
۱-۲. ورم پستان تحت بالینی (Subclinical Mastitis)
ورم پستان تحت بالینی فراوانترین و در عین حال خطرناکترین فرم ورم پستان در گلههای شیری است [۱, ۳]. در این حالت، هیچگونه نشانه ظاهری غیرطبیعی در شیر یا پستان دام دیده نمیشود اما تعداد سلولهای بدنی (Somatic Cell Count – SCC) در شیر بهطور چشمگیری افزایش مییابد [۱, ۳, ۵]. ورم پستان تحت بالینی منجر به افت تدریجی اما سنگین کیفیت و مقدار تولید شیر شده و دامهای مبتلا بهعنوان منبع مخفی انتشار پاتوژنها در گله عمل میکنند [۱, ۶].
شکل۱- ورم پستان بالینی در مقایسه با ورم پستان تحت بالینی [۵]
۱-۳. ورم پستان مزمن (Chronic Mastitis)
در صورتی که عفونت پستان درمان نشده یا بهطور کامل پاکسازی نگردد، بیماری به فرم مزمن تبدیل میشود [۶]. ورم پستان مزمن با دورههای متناوب عود علائم بالینی و فازهای بدون علامت همراه است و در نهایت به فیبروزه شدن و تخریب دائمی بافت ترشحی پستان میانجامد [۵].
۲. پاتوژنهای عامل ورم پستان و طبقهبندی آنها
از نظر منشأ و نحوه انتقال، عوامل باکتریایی و میکروبی ورم پستان به دو دسته کلی تقسیم میشوند [۱, ۲, ۳]:
۲-۱. پاتوژنهای واگیردار (Contagious Pathogens)
این پاتوژنها عمدتاً در پستان گاوهای مبتلا زندگی میکنند و حین فرایند شیردوشی از طریق دستگاه شیردوش، دست خرپوشها، پارچهها یا اسفنجهای مشترک تمیزکاری به گاوهای سالم منتقل میشوند [۱, ۲, ۴]. استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)، استرپتوکوکوس آگالاکتیه (Streptococcus agalactiae) و مایکوپلاسما بوویس (Mycoplasma bovis) اصلیترین باکتریهای این گروه هستند [۱,۲, ۶]. این عوامل معمولاً باعث بروز ورم پستان تحت بالینی و مزمن با ماندگاری بالا میشوند [۱, ۳].
۲-۲. پاتوژنهای محیطی (Environmental Pathogens)
منبع اصلی این پاتوژنها محیط زندگی دام از جمله بستر، کود، خاک، آب آلوده و علوفه است [۲, ۳, ۴]. باکتریهایی مانند اشریشیا کلی (Escherichia coli)، کلبسیلا (Klebsiella pneumoniae) و استرپتوکوکوس یوبریس (Streptococcus uberis) در این دسته قرار میگیرند [۱,۲, ۳]. انتقال این پاتوژنها بیشتر در فواصل بین شیردوشی و هنگامی که کانال سرپستانک باز است اتفاق میافتد و غالباً منجر به ورم پستان بالینی حاد میشوند [۳, ۴, ۷].
شکل۲- مسیر ایجاد عفونت باکتریایی از کانال پستانک به غده پستانی [۶]
جدول ۱. راهنمای تفصیلی عوامل باکتریایی ایجاد کننده ورم پستان و روش های پیشگیری و کنترل آنها [۲].
| عامل | واگیردار/ محیطی | منبع | انتشار | پیشگیری و کنترل |
|---|---|---|---|---|
| Staph. Aureus استافیلوکوکوس اورئوس | واگیردار | پستان آلوده، دستشیردوشان | هنگام شیردوشی | ضدعفونی سرپستانک بعد از شیردوشی(Postdip)، درمان دوره خشکی (DCT)، جداسازی و در صورت لزوم حذف گاو آلوده |
| استافیلوکوکهای کواگولاز منفی و S.hyicus | هیچکدام | فلورپوستی و گاهی محیط | نفوذ از پوست به کانال سرپستانک | ضدعفونی بعد از شیردوشی(Postdip)، درمان دوره خشکی (DCT) |
| Strep. Agalactiae استرپتوکوکوس آگالاکتیه | واگیردار | پستانهای آلوده | هنگام شیردوشی | بهداشت هنگام شیردوشی، ضدعفونی بعد از شیردوشی، درمان دوره خشکی |
| Strep. Dysgalactiae استرپتوکوکوس دیس گالاکتیه | واگیردار و محیطی | پستانهای آلوده و محیط | هنگام شیردوشی و تماس با محیط | بهداشت هنگام شیردوشی، ضدعفونی قبل و بعد از شیردوشی، درمان دوره خشکی ، درزبندی سرپستانک |
| Strep. Uberis استرپتوکوکوس یوبریس | محیطی | محیط: دوره خشکی اولیه | عفونت جدید داخل پستان در اوایل دوره خشکی | بهداشت هنگام شیردوشی، ضدعفونی قبل و بعد از شیردوشی، درمان دوره خشکی ، درزبندی سرپستانک |
| استرپتوکوکهای محیطی وEnterococcus Spp. | محیطی | محیط | تماس با محیط | بهداشت هنگام شیردوشی، ضدعفونی قبل و بعد از شیردوشی، درمان دوره خشکی ، درزبندی سرپستانک |
| Escherichiacoli اشریشیا کلی | محیطی | بستر، کود دامی، خاک | تماس با محیط | گاوها تمیز و خشک باشند، استفاده از بستر ماسهای، ضدعفونی قبل از شیردوشی، واکسن J5 |
| Klebsiella spp. کلبسیلا | محیطی | بستر آلی | تماس با محیط | اجتناب از خاک اره و کود دامی بازیافتی، ضدعفونی قبل از شیردوشی، واکسن J5 |
| Enterobacter spp. انتروباکتر | محیطی | بستر، کود دامی، خاک | تماس با محیط | گاوها تمیز و خشک باشند، استفاده از بستر ماسهای، ضدعفونی قبل از شیردوشی، واکسن J5 |
| Serratia spp. سراتیا | محیطی | خاک و گیاهان | تماس با محیط | گاوها تمیز و خشک باشند، ضدعفونی قبل از شیردوشی (بدون استفاده از محصولات کلرهگزیدین) |
| Pseudomonas spp. سودوموناس | محیطی | آب و بستر مرطوب | تماس با محیط | عدم استفاده از آب در سالن شیردوشی، عدم استفاده از حوضچههای خنک کننده، بستر ماسهای، واکسن J5 |
| Proteus spp. پروتئوس | محیطی | بستر، خوراک، آب | تماس با محیط | اطلاعات زیادی موجود نیست؛ استفاده از بستر ماسهای، واکسن J5 |
| Pasteurella spp. پاستورلا | احتمالا واگیردار | دستگاه تنفسی فوقانی پستانداران و پرندگان | ناشناخته؛ احتمالا از گاوی به گاو دیگر | جلوگیری از آسیبهای سرپستانک، خارج کردن گاوهای مبتلا از گله |
| مخمر و کپک | محیطی | خاک، گیاهان، آب | تزریقات و درمانهای آلوده | تزریقهای آسپتیک |
| Corynebacterium bovis کورینه باکتریوم بوویس | واگیردار | پستانهای آلوده | از گاو به گاو | ضدعفونی بعد از شیردوشی |
| Prototheca پروتوتکا | محیطی | خاک، گیاهان، آب | تزریقهای آلوده، پستانهای آلوده | تزریقهای آپستیک، حذف گاو آلوده |
| Bacillus spp. باسیلوس | محیطی | خاک، آب، هوا | تزریقهای آلوده | تزریقهای آپستیک |
| Trueperella pyogenes تروپرلا پایوژنز | محیطی | آسیبهای سرپستانک | مگسها | کنترل مگس |
| Mycoplasma spp. مایکو پلاسما | واگیردار | هنگام شیردوشی | از دستگاه تنفسی یا دستگاه ادراری-تناسلی به پستان | بهداشت هنگام شیردوشی، خارج کردن گاوهای آلوده از گله، حفظ گله بسته |
(منبع: اقتباس از راهنمای دانشگاه ویرجینیا تک، Publication 404-230).
۳. عوامل موثر بر بروز و شیوع ورم پستان
شیوع ورم پستان حاصل تعامل سهگانه میان دام، عامل بیماریزا و محیط مدیریت است [۳, ۴]. مهمترین عوامل موثر عبارتند:
۳-۱. عوامل مدیریتی و محیطی
تراکم بالای گله، رطوبت و سوء بهداشت بستر، عدم تهویه مناسب و تجمع کود از عوامل اصلی افزایش بار میکروبی محیط هستند [۳, ۶]. عدم رعایت بهداشت فردی کارگران شیردوشی و نداشتن پروتکل استاندارد شیردوشی نیز شیوع بیماری را تا چندین برابر افزایش میدهد [۴, ۷]
۳-۲. عملکرد و تنظیمات دستگاه شیردوش
نوسانات خلاء، لاینرهای (Liner) فرسوده یا غیراستاندارد، و خرابی پالسوتور با ایجاد آسیب مکانیکی به اسفنکتر انتهای سرپستانک، راه ورود پاتوژنها به داخل کارتیه پستان را هموار میسازد [۴, ۶].
۳-۳. عوامل وابسته به دام
مراحل اولیهسیکل شیردهی (بهویژه ۱ تا ۲ ماه پس از زایش) و زمان خشک کردن دام، حساسترین زمانها برای ابتلا به عفونت جدید هستند [۱, ۳]. وضعیت ایمنی دام، تغذیه مناسب (وجود آنتیاکسیدانها نظیر ویتامین E و سلنیوم) و آناتومی سرپستانک نقش تعیینکنندهای در مقاومت به بیماری دارند [۳, ۶].
۴. برنامه جامع و پروتکل اجرایی ضدعفونی پستان
ضدعفونی سرپستانکها مؤثرترین و اقتصادیترین راهکار پیشگیری از ورم پستان در گلههای شیری است [۴, ۷]. یک برنامه استاندارد شامل دو مرحله اصلی پیشغوطهوری (Pre-dipping) و پسغوطهوری (Post-dipping) میباشد [۴, ۷].
۴-۱. ضدعفونی قبل از شیردوشی (Pre-dipping)
هدف از دیپ قبل از شیردوشی، کاهش بار میکروبی پوست سرپستانک و حذف پاتوژنهای محیطی پیش از اتصال خوشههای شیردوش است [۳, ۴, ۷].
مراحل اجرای صحیح Pre-dipping [4, 7]:
۱. تمیز کردن اولیه و پیشدوشیدن (Forestripping) برای بررسی سلامت شیر و تحریک خروج هورمون اکسیتوسین [۴].
۲. اعمال محلول ضدعفونیکننده مناسب (مانند ید فعال کمغلظت یا پراستیک اسید) به نحوی که حداقل ۳/۴ طول سرپستانک را بپوشاند [۴, ۷].
۳. رعایت زمان تماس (Contact Time) حداقل ۳۰ الی ۴۵ ثانیه برای اثرگذاری کامل ماده ضدعفونیکننده [۴, ۷].
۴. خشک کردن کامل سرپستانک با حوله کاغذی یکبار مصرف اختصاصی برای هر گاو جهت جلوگیری از ورود ماده ضدعفونی به شیر و انتقال cross-contamination [4, 7].
۴-۲. ضدعفونی بعد از شیردوشی (Post-dipping)
پس از اتمام شیردوشی، کانال سرپستانک تا حدود ۳۰ الی ۴۵ دقیقه باز میماند [۴, ۷]. دیپ بعد از شیردوشی یک لایه محافظ بر روی سرپستانک ایجاد کرده و پاتوژنهای واگیردار منتقل شده طی شیردوشی را نابود میسازد [۱, ۴, ۷].
ویژگیهای مهم محلول Post-dipping [4, 7]:
- دارای قدرت میکروبکشی بالا در برابر طیف وسیعی از باکتریها (مانند ید ۱٪، کلرهگزیدین یا دیاکسید کلر) [۴, ۷].
- حاوی حداقل ۱۰ تا ۱۵ درصد مواد نرمکننده (Emollients) مانند گلیسرین، سوربیتول یا لانولین برای حفظ سلامت، نرمی و ترمیم ترکهای پوست سرپستانک [۴, ۷].
- استفاده از ظرف دیپپاش یا لیوان ضدعفونی رجوعناپذیر (Non-return Dip Cup) برای جلوگیری از برگشت آلودگی به کل محلول [۴, ۷].
شکل۳- ضدعفونی سرپستانک پس از شیردوشی با روش غوطهوری (Teat dipping) [7]
۴-۳. جدول مقایسهای مواد ضدعفونیکننده رایج
انتخاب ماده ضدعفونیکننده باید بر اساس وضعیت بهداشتی گله، نوع پاتوژنهای غالب و شرایط فصل انجام شود [۴, ۷].
| ماده فعال ضدعفونی | مزایای اصلی | محدودیتها / ملاحظات | مورد مصرف توصیه شده |
|---|---|---|---|
| یدوفورها (Iodophors – 0.5% to 1%) | طیف اثر بسیار وسیع، اثر سریع، پایداری بالا و اثبات علمی فراوان | حساسیت به ماده عضوی زیاد در غلظتهای پایین | استفاده گسترده در Pre-dip و Post-dip [4, 7] |
| کلرهگزیدین (Chlorhexidine) | اثر ماندگار مناسب، عدم ایجاد تحریک پوستی، پایداری بالا | تأثیر کمتر بر برخی باکتریهای گرم منفی محیطی | مناسب برای Post-dip در گلههای با پوست حساس [۴, ۷] |
| دیاکسید کلر (Chlorine Dioxide) | قدرت اکسیدکنندگی بسیار بالا، موثر بر اسپورها و بیوفیلم | نیاز به ترکیب دو جزئی پیش از مصرف، بوی تند | عالی برای کنترل پاتوژنهای مقاوم و محیطی [۴, ۷] |
۵. برنامه جامع کنترل و پیشگیری از ورم پستان (برنامه ۱۰ نقطهای)
برای دستیابی به کنترل کامل و پایدار ورم پستان، ضدعفونی سرپستانکها باید در قالب یک برنامه جامع مدیریت گله اجرا شود [۱, ۴]. این برنامه منطبق بر دستورالعملهای شورای ملی ورم پستان (NMC) شامل ۱۰ گام اصلی است [۴, ۷]:
۱. نگهداری دامها در محیطی پاک، خشک، خنک و دارای بستر مناسب [۳, ۴].
۲. رعایت کامل و دقیق بهداشت و مراحل استاندارد شیردوشی [۴, ۷].
۳. سرویس، تنظیم و نگهداری دورهای و منظم تجهیزات شیردوشی [۴].
۴. اجرا و پایش دقیق برنامه ضدعفونی قبل و بعد از شیردوشی (Teat Dipping) [4, 7].
۵. درمان سریع، اصولی و کامل کیسهای ورم پستان بالینی تحت نظر دامپزشک [۵, ۶].
۶. مدیریت صحیح دوره خشک (Dry Cow Therapy) و استفاده از پلمپکنندههای انتهای سرپستانک (Teat Sealants) [1, 3, 4].
۷. جداسازی و حذف به موقع (Culling) گاوهای مبتلا به عفونتهای مزمن و غیرقابل درمان [۱, ۶].
۸. ثبت دقیق اطلاعات بالینی، SCC و سوابق درمانی تمامی دامها [۱, ۵].
۹. پایش مستمر کیفیت شیر مخزن و سلولهای بدنی گله به صورت ماهانه [۱, ۳].
۱۰. اجرای برنامههای امنیت زیستی (Biosecurity) و قرنطینه دامی برای ورود دام جدید [۱, ۶].
۶. نتیجهگیری
ورم پستان یکی از چالشبرانگیزترین بیماریها در صنعت پرورش دام شیری است که غفلت از آن خسارات سنگینی به سلامت دام و اقتصاد دامدار وارد میسازد [۱]. طبقهبندی صحیح بیماری، شناخت دقیق عوامل واگیردار و محیطی و بررسی علل زمینهساز، پایههای اصلی مدیریت بهداشت پستان را تشکیل میدهند [۳, ۵]. در این میان، اجرای برنامه ضدعفونی منظم و اصولی سرپستانکها قبل و بعد از شیردوشی با استفاده از مواد ضدعفونیکننده استاندارد و دارای نرمکننده، کارآمدترین و اقتصادیترین ابزار پیشگیری محسوب میشود [۴, ۷]. ارتقای بهداشت سالن شیردوشی و محیط استراحت گاوها همراه با رعایت پروتکلهای استاندارد، گامی اساسی در جهت کاهش مصرف آنتیبیوتیکها و تضمین سلامت و کیفیت شیر تولیدی خواهد بود [۱, ۳, ۶].
